Na Documentach w Kassel prezentowany jest nowy film wideo Artura Żmijewskiego pt. „Oni”.

Przedstawiona została tu sytuacja quasi-warsztatów, w których uczestniczą cztery grupy: starsze panie silnie manifestujące swoje przywiązanie do kościoła (które skojarzyć można z określeniem „moherowe berety”), trójka osób z Młodzieży Wszechpolskiej (można mieć jednak wątpliwości, czy faktycznie są oni z Młodzieży Wszechpolskiej...), grupa osób związanych z lewicą oraz młodzi polscy Żydzi.

Grupom tym odpowiadają określone kolory koszulek, w które są ubrani: czerń dla „moherowych beretów”, biel – dla Młodzieży Wszechpolskiej (?), czerwień dla lewicowców oraz niebieski dla Żydów.

Mają oni na tych koszulkach symbole, które sami wcześniej namalowali: starsze panie – kościół, Wszechpolacy – szczerbiec opasany biało-czerwoną wstęgą, lewica – mapę Polski w kolorze czerwonym ze słowem „wolność”, zaś Żydzi – mapę w kolorze zielonym z napisem Polska po hebrajsku.

Rzeczywistość warsztatów jest ściśle określona według schematycznych podziałów znanych z mediów (np. w grupie „moherowych beretów” nie ma żadnego mężczyzny, choć słuchaczami Radia Maryja są zarówno kobiety, jak i mężczyźni). Równie schematyczne są zachowania przedstawionych osób (np. dziewczyna z grupy „lewicowej”, która mówi o wolności, z nonszalancją pali w czasie tej wypowiedzi papierosa).

Warto zapytać, jaki jest cel filmu „Oni” i czy łamie on schematy czy raczej odwrotnie – utwierdza je? Wydaje się, że raczej to drugie, gdyż pomiędzy tymi grupami, które malują na kartach papieru symboliczne obrazy i hasła ukazujące to, co jest dla nich najważniejsze nie dochodzi do żadnego porozumienia, a wręcz odwrotnie – narasta wzajemna agresja.

Oni to my, my to oni – można by powiedzieć, tyle tylko, że ta konstatacja nie pojawia się wśród samych uczestników tych quasi-warsztatów. Trudno mówić tu zresztą w ogóle o sytuacji warsztatowej, gdyż z tego spotkania nic nie wynika (to, że osoby z grupy czerwonej i czarnej tną sobie wzajemnie koszulki z symbolicznymi hasłami, nie znaczy jeszcze, że mogą się wzajemnie porozumieć).

Jedynym pozytywnym momentem w tym filmie jest wyjście z całej tej sytuacji kilku starszych pań, które mówią: „to nie ma żadnego sensu”. Jest to jedyny dobry moment filmu.

Po przeprowadzonej akcji z malowaniem symboli i haseł, wycinaniem ich, niszczeniem, paleniem fragmentów obrazu, wyrzucaniem go przez okno (schemat identyczny jak w przypadku filmu „Polak w szafie”), wszyscy wychodzą z tego pomieszczenia. Tym, kto zostaje jest artysta, który bierze do ręki gaśnicę i gasi płonące resztki papierów. Zamiarem artysty było być może ukazanie potrzeby wzajemnej konfrontacji, doprowadzenie do sytuacji, kiedy zantagonizowane grupy, zaczynają wzajemnie rozmawiać. Jednak film pozostawia przede wszystkim wrażenie niemożności zmiany sytuacji (a więc znalezienia możliwości wzajemnego dialogu i porozumienia).

Ale to samo wrażenie mamy oglądając w telewizji relacje dotyczące polskiej rzeczywistości społeczno-politycznej oraz odbywających się w jej ramach konfliktów (np. przy okazji próby wprowadzenia do konstytucji zapisu o obronie życia nienarodzonego, przy okazji marszów równości czy feministycznych manifestacji). Od artysty takiego jak Żmijewski chciałoby się więcej.

Film wydaje się realizować (podobnie jak „Polak w szafie”) tezy manifestu Żmijewskiego ogłoszonego w „Krytyce politycznej” dotyczącego stosowanych sztuk społecznych. Jednakże rola artysty jest w tym przypadku dwuznaczna. Nie jest to obraz rzeczywistego konfliktu, ale konfliktu wygenerowanego przez artystę. Tym samym gasi on pożar, który sam zaaranżował. Ukazane antagonizmy zostały podkreślone przez środki, które sam wybrał (chociażby te kolorowe koszulki). Inaczej mówiąc, nie dąży on wcale do zmiany sytuacji społecznej, ale odwrotnie - do jej spetryfikowania. Proste podziały, naiwne założenia nie zmuszają nas w żaden sposób do głębszej refleksji czy choćby zastanowienia się nad tym, jak ukazaną sytuację można zmienić. Nie mówi nam nic nowego język wizualny zastosowany w filmie – język haseł i symboli używanych na manifestacjach czy szerzej – w sferze społeczno-politycznej; a także tak chętnie wydobywany przez media język konfliktu (ideologicznych kłótni i przepychanek).

Ideologiczne wojny, zamazywanie jednych haseł i wpisywanie drugich, podobnie jak zamalowywanie jednych symboli drugimi ma wciąż miejsce w naszej rzeczywistości i zdążyło się już mocno opatrzyć, żeby mogło nas w ogóle poruszyć. Zawodzi tym samym sztuka mająca, według Żmijewskiego, możliwość generowania skutku, sztuka uproszczona, pozbawiona wieloznaczności, przycięta do ideologicznych założeń. Artysta z gaśnicą staje się tu jedynie figurą tragikomiczną.

Żmijewski w swoim manifeście zaatakował niechęć do polityki w sztuce. Ale przeoczył fakt, że ta niechęć może wiązać się się z niechęcią do tworzenia ze sztuki jedynie politycznego narzędzia oraz z idącymi za tym uproszczeniami interpretacyjnymi.

Najlepsze prace to takie, które pozwalają nam spojrzeć w inny sposób na rzeczywistość, takie, które nas zmieniają, ale niekoniecznie muszą to być prace, które powstają w myśl określonych ideologicznych założeń (i takie są znakomite wcześniejsze realizacje Żmijewskiego).

Mam wrażenie, że prace przykrojone do politycznych programów stają się jedynie ilustracją danych tez, zaczynają w końcu ograniczać także samych artystów. Ponadto, jak pisze Ewa Majewska w "Obiegu": „Ściśle reporterski, podporządkowany aktualności społeczno-politycznej imperatyw twórczy, jaki wyłania się z tekstu Żmijewskiego ryzykuje przede wszystkim pozbawienie sztuki tego, co cechowało dotąd udane przedsięwzięcia artystyczne – ich zdolności przenoszenia wyobraźni i percepcji odbiorcy w obszary wychodzące poza rzeczywistość daną przy jednoczesnym umiejętnym sproblematyzowaniu tej rzeczywistości”.

Majewska trafia tym stwierdzeniem w sedno, choć jak sądzę, tego filmu jeszcze nie widziała...