Słysząc różne relacje o filmie Yael Bartany „Mary Koszmary”, wydawał mi się jednoznaczny, ideologiczny, może zbyt prosty. A z drugiej strony bardzo ciekawie o tym filmie napisała Kasia Bojarska.

Ale trudno mieć opinię w oparciu o to, co się zasłyszało.

Dzisiaj obejrzałam „Mary Koszmary” na pokazie w poznańskim Zamku organizowanym przez „Krytykę Polityczną”. To chyba jakiś maraton. W zeszłym tygodniu przez kolejne dni były wyświetlane filmy Żmijewskiego.

No i dobrze, bo to miasto jest dość nudne i wreszcie coś się dzieje!

Ale wracając do filmu, jest bardzo interesujący, ale i przedziwny. Niejednoznaczny, a nawet denerwujący.

W pierwszym momencie wydaje się, że Sierakowski woła do Żydów wyrzuconych z Polski w 1968 roku: „Wracajcie!”. Ale zaraz mowa jest o 3 milionach Żydów.

„Żydzi! Rodacy! Ludzie! Luuudzieee!!!!! Myślicie, że ta stara kobieta, która wciąż śpi pod pierzyną Ryfki, nie chce was widzieć? Zapomniała o was? Mylicie się. Ona śni o was każdej nocy. Śni i drży ze strachu. Od tej nocy, kiedy was już nie było, a jej matka sięgnęła po waszą pierzynę, nawiedzają ją mary. Mary - koszmary. Tylko wy możecie je przegnać. Niech przy jej łóżku staną trzy miliony Żydów, których zabrakło w Polsce, i przegonią w końcu te zmory”.

Chodzi więc o duchy – duchy ludzi, którzy nie doczekali się godziwego pochówku. To właśnie prochy tworzą napis, że 3 miliony Żydów może uratować Polaków.

A wszystko odbywa się w niemal socrealistycznej konwencji. Sierakowski jako młody działacz lewicy, otoczony przez harcerzy z czerwonymi chustami, wygłasza z przejęciem swą mowę, a dzieje się to na opustoszałym, smutnym Stadionie Dziesięciolecia, stadionie, który przypomina cmentarz, a gdzieś do góry toczy się normalne (handlowe) życie.

Wszystko jest tu jakieś nieadekwatne, porządki i czasy są pozamieniane.

Dla mnie to utopijna opowieść o przeszłości (utopia dotycząca utopii?).

Cofamy się wraz z tym filmem w przeszłość, ale przeszłość zmienioną, przeszłość, która wydarza się teraz.

Film mówi o tym, co mogło się wydarzyć, a się nie wydarzyło, o tym, że lewica mogła być niewinna, a nie była, o tym, że można było przepracować traumatyczną przeszłość, a nie udawać, że jej nie było, że można było odmienić myślenie, odejść od rachunków narodowych krzywd, zamiast zaostrzać konflikty i wyrzucać z Polski Żydów.

A teraz my, jeśli nie przepracujemy tej przeszłości, nie będziemy mogli budować przyszłości.

Przeszłość wciąż się za nami ciągnie, wciąż uwiera, z szafy wyskakują szkielety, a spod dywanu wyłażą brudy.

Jak np. antysemityzm. Ktoś mi tu wmawiał niedawno na blogu, ze w Polsce nie ma antysemityzmu. Nie ma? Jest tylko odwieczna mowa, ile to polski naród wycierpiał krzywd, jak bardzo realizowane są żydowskie interesy, że wszyscy uwzięli się na biedną Polskę i czego to się teraz młodzież uczy. Młodzież nie powinna takich filmów oglądać! – stwierdził pan obecny na widowni otoczony przez grupkę młodych narodowców. Jedna z dziewczyn obecnych na widowni trzeźwo zauważyła, że my nie ma za bardzo możliwości, by z takimi argumentami w ogóle dyskutować. Że jesteśmy wobec nich bezradni.

Ja miałam coś takiego na blogu, przy okazji pracy „Po Jedwabnem” Zofii Lipeckiej. Będąc bezradna wobec swego rodzaju „mowy nienawiści”, którą reprezentował jeden z komentatorów na blogu, grzecznie przeprosiłam, że nie będę rozmawiać. Może i głupio zrobiłam, co zarzucał mi jeden artysta.

Ostatnio ukazał się Manifest Archiwum Etnograficznego, odbyła się dyskusja w CSW, o której też ostatnio pisałam.

Pojawił się tam argument, że sztuka ma bezpośredni wpływ na rzeczywistość społeczną. Film „Polak w szafie” Artura Żmijewskiego opowiadający o traumie etnografów w związku z mieszczącym się w katedrze sandomierskiej obrazem ukazującym rytualny mord dokonywany przez Żydów.

W manifeście stwierdzono, że film miał same dobre skutki, m.in. „realny wpływ na sytuację w mieście, wyrażający się m.in. w kościelnej decyzji o zasłonięciu obrazów w Katedrze (pod pozorem ich konserwacji)”.

No i tu jest pies pogrzebany. Bo mam wątpliwości, czy to zasłonięcie ma same dobre skutki. Czy ulecza sytuację w Polsce związaną z, może nawet nie antysemityzmem, ale ze swego rodzaju Żydo-fobią? Czy rzeczywiście leczy i kogo leczy? Nas (odbiorców) pewnie tak, oto mamy uspokojone sumienie, że wreszcie zakryto ten wstrętny obraz. Jesteśmy uspokojeni. Prawda jest po naszej stronie, ona zwyciężyła. Tylko, czy czasem, nie okazujemy w ten sposób poczucia moralnej wyższości? Ci, inni są nieważni, nieistotne, co myślą i co mówią. Ich problem rozwiązujemy w ten sposób, że skazujemy ich na milczenie.

Tak, ja też wykopałam tego antysemitę z mojego bloga. Ale wychodzę z założenia, że mój blog jest miejscem prywatnym. Ale, co dzieje się wtedy, gdy ucina się dyskusję w miejscu publicznym, bo dyskutować nie ma sensu? Bo nie ma!

Jesteśmy kompletnie bezradni, nie chcemy tego słuchać, w tych wypowiedziach jest mnóstwo przemocy. No, ale znowu, na pewno nie raz to słyszeliśmy, od starszych wujków, znajomych dziadków. Ale, czy można tych starych ludzi zmienić? Pewnie i nie. Wyjść? Ja raz wyszłam z imienin, mówiąc, że nie będę siedziała przy jednym stole z osobą o faszystowskich poglądach. Niepotrzebne emocje. Nie ma dobrego rozwiązania. Ale niekiedy, podsycamy jeszcze ich fobię.

Bo wiem dobrze, jako historyk sztuki (tudzież historyczka), że zasłonięty obraz ma jeszcze większą siłę oddziaływania, niż niezasłonięty. Więc ten rzekomo dobry skutek, a więc akt zasłonięcia obrazu jest tak naprawdę zamieceniem brudów pod dywan jeszcze głębiej, a nie – ich wymieceniem. Bez jakiegokolwiek przepracowania problemu wśród miejscowych ludzi, ich fobia będzie jeszcze większa. Oczywiście pytanie, kto miałby przepracować? Wydaje się, że najwięcej miałby tu do powiedzenia Kościół, który woli przemilczeć, niż przepracować. Bo, czy właściwie Kościół rozliczył się z podsycania antysemityzmu, co myśleli jego przedstawiciele o tych obrazach, o legendach o krwi, o ukradzionych przez Żydów hostiach (tu akurat przeskakuję z Sandomierza do Poznania). Gdzie właściwie kryje się ten diabeł?

Ludzie są dość mocno poranieni. Inny, obcy jest często łatwym wytłumaczeniem dla naszych krzywd, bo inaczej ciężko jest żyć.

Ale, należy uważać, bo strasznie łatwo jest napiętnować tego, kto sam piętnuje i wpaść w błędne koło wykluczeń i nienawiści do Innego, tudzież jego uciszania, odmawianie mu prawa głosu i możliwości reprezentacji.

Nie wiem, czy jest jakieś wyjście z sytuacji. Chyba jedynie wejść (symbolicznie) w przeszłość, by ją uleczyć dla przyszłości. Ale to znowu jest ogólnik, albo i wręcz złudzenie.

A może film Bartany ukazuje przede wszystkim utopijność naszej wiary w to, że przepracowanie historii wszystko załatwi. Że zaleczy nasze rany. Że wymiecie kurze spod dywanów. Podczas, gdy tak naprawdę będą one wciąż zamiatane coraz głębiej...

A zatem nie wiara w utopie, które wiemy jak się skończyły (tu najbardziej znaczącym symbolem jest właśnie pusty Stadion Dziesięciolecia), ale czujność wobec siebie, odrzucenie pychy, ale i pogodzenie się z duchami we własnym domu, tudzież ze swoim własnym Innym.

P.S. A życie dopisało do tego wpisu obrzydliwy komentarz. Chodzi mi o koszulkę jednego z łódzkich piłkarzy z wulgarnym antysemickim napisem. Polski antysemityzm jest tym, o czym wreszcie trzeba zacząć rozmawiać!