Ten wpis nie będzie dotyczył Louise Bourgeois. Zamieszczam tę fotografię, bo praca tej artystki jest chyba najmocniejszą metaforą dominującej matki oraz niewidzialnych więzów, które wytwarzają się między matką a córką (i oplątują córkę niczym pajęczyna). A tego rodzaju więzach pisze Bożena Keff (Umińska) w swoim niezwykłym "Utworze o Matce i Ojczyźnie" .

Niedawno w krakowskim Bunkrze Sztuki została otwarta wystawa „Moja matka nie jest boska” w związku z wydaniem książki Bożeny. (Ktoś w komentarzach donosił o tej wystawie w związku z tym, że kuratorkami są Martyna Sztaba i Anka Sasnal, że niby powinnam się oburzyć, tylko za bardzo nie wiem, na co!).

Bardzo cenię Korporację Ha!art, jej działalność, a przede wszystkim wydawane przez nią książki. Ha!art wydaje bardzo istotne pozycje, wręcz mam wrażenie, że jest jako wydawnictwo niedoceniany.

Do Krakowa niestety nie miałam możliwości pojechać, ale utwór (operę, oratorium, poetycką groteskę?) Bożeny Keff przeczytałam.

To rodzaj utworu, na który składają się pieśni rozpisane na role, to rodzaj prozy poetyckiej, w której to, co wysokie i wzniosłe miesza się z tym, co trywialne, mięsne, ironiczne, a odwołania do mitów (Demeter i Kora) przeplatają się z nawiązaniami do kultury popularnej (Lara Croft i Ripley).

Ten utwór to rodzaj wyrzuconej, wyśpiewanej/wyplutej traumy córki związanej figurą dominującej matki, od której nie sposób się uwolnić.

Córka, Usia, jest całkowicie spętana przez matkę, przez jej skargi, cierpienia, opowieści o jej infekcjach i słabości, przez jej samotność.

Siedzę tu sama w czterech ścianach w czterech ścianach sama
lecz co to ciebie obchodzi że matka jest sama w ścianach czterech

Córce brakuje możliwości odczuwania, osądzania sytuacji, wciąż nie jest swoją własną osobą:

Czy pani ma dobre stosunki z matką? – pyta terapeutka [...]
- Bo ja wiem, mówi Usia, nie mam jakiś dramatycznych, choć w zasadzie przepadać za nią nie przepadam, od kilku miesięcy nie mogę wyjść z domu, ale w domu też być nie mogę.

Matka, polska Żydówka, żyje ze swoją własną traumą, jako jedyna z rodziny przeżyła Holokaust, jej życie jest nieszczęśliwe i niespełnione i tę traumę przenosi na swoją córkę, którą krępują niewidzialne więzy przywiązania, wyrzutów sumienia, miłości oraz nienawiści.

Jej desperacja w chęci uwolnienia się od matki, przejawia się w chęci zabicia jej, ale matka jest niezniszczalna:

Zabić cię, myśli Usia, jak cię nie zabili Niemcy,
dwie armie przynajmniej, dywizje pancerne, czołgi i lotnictwo
całe cztery lata, to ja mam dać radę?

W znakomitym posłowie, Maria Janion i Izabela Filipiak piszą:

„Opisanie matki przez córkę to zadanie ryzykowne (jeśli zdradzimy matkę, to kto nam zostanie?) i społecznie mało aprobowane (konsensus społeczny mówi, że matkę trzeba szanować), a wreszcie obrazoburcze)”.

W tej książce obrazoburstwo jest tym większe, że zwraca się również przeciwko Ojczyźnie (Wielkiej Matce), równie krwiopijczej, nieprzyjaznej, ksenofobicznej, w której panuje antysemityzm, homofobia i antyfeminizm.

Oddaje go najpełniej epilog, „Pieśń z przychodni lekarskiej”, w której pacjenci kończą swój dialog, wykrzykując: Widzew żydy!!! Legia żydzi!!! I Po-lo-nia żyd-ki!!!.

Jest tu zawarty absurd polskiego antysemityzmu, który onegdaj wydobył na jaw (na chwilę) Peter Fuss, swą pracą „Żydzi won z katolickiego kraju”.

A jednak jest coś takiego w utworze Bożeny, że nie wydaje się przygnębiający. Może to pojednanie, które akcentują Janion i Filipiak: „Córka tymczasem odkrywa, że skoro nie może zyskać autonomii w oczach matki, trzeba ją sobie nadać i zadowolić się tym, że matka jest przyzwoitym człowiekiem, zdolnym do współczucia i elementarnej samooceny. Matka i córka widzą też zarazem, że ich historia jest wspólna. Dlatego mogą połączyć się w micie. Dlatego córka może się uwolnić, wyłożyć swój projekt ludzkości i odkryć już nie fatum, lecz swoje przeznaczenie”.