Temat „Minaretu”, który chce zrealizować w Poznaniu Joanna Rajkowska w ramach przyszłorocznej Malty, pojawił się już w komentarzach przy wpisie o używaniu ludzi przez sztukę.

The Krasnals wkleili list otwarty do autorki, pytając ją o sens przekształcania komina w minaret i przytaczając negatywne opinie Poznaniaków z jednego z internetowych forów.

Pojawił się mocny zarzut, że artystka wstawiając ciało obce w tkankę miasta dokonuje swego rodzaju gwałtu.

wizualizacja projektu

Niedawno negatywna opinia pojawiła się w jeszcze innym kontekście. Koszty powstania „Minaretu” pokryć ma Fundacja Malta wraz z miastem Poznań. Miasto przed podjęciem ostatecznej decyzji finansowania projektu, czekało na ogłoszenie wyników konkursu na projekt zagospodarowania terenu pomiędzy ulicami Szyperską, Estkowskiego, Garbarami i Piaskową (gdzie znajduje się komin, który ma przekształcić Rajkowska).

Konkurs został rozstrzygnięty, a wraz z informacją o wynikach pojawiła się także dodatkowa opinia Sądu Konkursowego Stowarzyszenia Architektów Polskich, wyrażająca sprzeciw wobec realizacji Rajkowskiej, gdyż:
a) jest obca kulturowo; b) nakłada się na osie widokowe w kierunku na katedrę i na pobliski budynek dawnej synagogi; c) może być odebrana jako prowokacja o charakterze religijnym; d) może być odebrana jako próba ośmieszenia symbolu religijnego – minaretu, poprzez jego realizacje na kominie przemysłowym; e) nie posiada żadnych istotnych walorów artystycznych związanych z wydarzeniami kulturalnymi miasta Poznania”.

Fundacja Malta odpowiada na zarzuty w swoim liście otwartym, pisząc m.in. „Uważamy, że stanowisko członków Sądu Konkursowego wzywa do zamknięcia się na wpływy innych kultur (nie obcych, lecz innych), wyraża postawę leku wobec zakłócania wszelkich lokalnych status quo: „wydarzeń kulturalnych Poznania”, „osi widokowych” oraz innych religii, które, mimo że obce, mogą zostać ośmieszone. Analiza przedstawionych explicite poglądów napawa dużym niepokojem. Pokazuje bowiem, że osoby powołane do odpowiedzialnego współkreowania przestrzeni publicznej wykluczają rozumienie jej jako miejsca intelektualnej i artystycznej dyskusji”.

Sama mam dość ambiwalentne uczucia, co do tego projektu, jednak najbardziej zastanawia mnie niechęć wobec niego. Co jest powodem tak emocjonalnych reakcji ludzi, którzy nie chcą w Poznaniu „Minaretu”? Dlaczego tak bardzo podkreśla się „obcość kulturową”? Kogo właściwie najbardziej to boli i dlaczego?

Na pewno nie muzułmańską mniejszość mieszkającą w Poznaniu, bo jej przedstawiciele popierają pomysł Rajkowskiej. Może więc niechęć do „Minaretu” wiąże się z islamofobią? A może raczej z niechęcią do jakiejkolwiek inności? Może właśnie ze strachem przed kulturową obcością?

Może to zazdrość czy wręcz zawiść, że obca (nie-poznańska) artystka buduje swój obiekt w sferze publicznej naszego miasta...

Brałam ostatnio udział w gorącej dyskusji w gronie paru znajomych związanych z Indeksem na temat zamieszania wokół całego projektu.

Mnie cały czas zastanawia kwestia nierozwiązanych problemów tkwiących w tkance Poznania, m.in.: niewiadomy byt synagogi, która została przekształcona w pływalnię przez nazistów, z których spadku chętnie korzystają mieszkańcy Poznania. To nie jeden spadek. Poznaniacy chętnie korzystają również z jeziora Rusałka, sztucznie stworzonego przez nazistów, przy którego budowie, zginęły setki Żydów. Problemem jest niemieckość (pruskość) miasta rzucająca się w oczy, ale nienazwana i niesproblematyzowana (CK Zamek jako miejsce, w którym straszą duchy cesarza Wilhelma II oraz Adolfa Hitlera, który wybrał to miejsce na swoją wschodnią rezydencję i, choć nigdy tu nie zamieszkał, już w 1939 roku zlecił Albertowi Speerowi przebudowę Zamku Cesarskiego w duchu architektury III Rzeszy.). Dalej to: „ureligijnianie” (katolicyzowanie) świeckich pomników (Pomnik Czerwca 56); to również porzucone i zapomniane cmentarze żołnierzy radzieckich (Cytadela i Miłostowo)... Itp.

Miasto naszpikowane jest konfliktami związanymi z jego przeszłością, które jednak nie są jawne, widoczne (to zresztą charakterystyczny rys wielu polskich miast).

Hubert Bilewicz przypomniał mi jeszcze poznańskie spory wokół odbudowy zamku na Wzgórzu Przemysła. Dotyczyły one poszczególnych projektów, z których jedne odrzucane były jako zbyt nowoczesne i obce polskiej tradycji, zaś drugie – tradycyjne uchodziły za kiczowate i nieciekawe. I tak wybrano projekt raczej kiczowaty, oby tylko nie musieć konfrontować się z OBCĄ „nowoczesnością”.

Zastanawiam się, czym będzie projekt Rajkowskiej, który nakłada na taką konfliktową tkankę miasta dziwny, obcy element. Projekt, który nie odsłania wcale dawnych konfliktów, ale wywołuje nowe (a jednak te konflikty również są symulacją – symulacją innych konfliktów związanych z niechęcią przed innością). Projekt odnosi się do wielokulturowości i różnorodności wyznaniowej, ale jest jedynie ich symulacją (nie odnosząc się do przeszłości miasta, nie będąc prawdziwym symbolem religijnym)...

Czy nie pogłębi to jeszcze bardziej symulacji, jaką jest wizerunek miasta - stworzony po II wojnie światowej z aplikacjami neoliberalnymi, które pojawiły się po 1989 roku? A może odwrotnie – tę symulację wydobędzie, ukazując, że sam wizerunek został również stworzony jako symulacja?

Położenie minaretu między katedrą a dawną synagogą jest oczywiście znaczące.

I znowu przypomina się obsesja, jaką ma to miasto na punkcie swoich inności. Parę lat temu europoseł z ramienia PiS, Marcin Libicki zaproponował odkupienie synagogi od gminy żydowskiej i jej wyburzenie. On również twierdził, że synagoga jest obca kulturowa, że była elementem niemieckiej polityki kulturkampfu, który miał ograniczać wpływy polskości i katolicyzmu w Poznaniu.

Zresztą na marginesie mówienia o polskości i katolickości miasta, mało kto problematyzuje tę kwestię naszych miast jako narodowo-religijnych monolitów (wraz z odpowiadającą temu sferą symboliczną). Tym bardziej zaskakuje odkrycie, że te miasta pełne są śladów po dawnych Innych, ale również trudno jest niekiedy przyjąć do świadomości, jak wielu Innych jest wśród nas (Zdziwienie może budzić odkrycie, że w Poznaniu istnieje mniejszość muzułmańska.).

Ta niechęć do inności jest w tym mieście symptomatyczna. Przy takich okazjach wielokrotnie padały już pytania, czy Poznań jest miastem otwartym. Było to jedno z najważniejszych pytań zadawanych przy okazji Marszu Równości w 2005 roku – marszu, który też spotkał się z niechęcią, protestami i w końcu z samym zakazem. W tym przypadku powodem niechęci również była inność – inność, która miała zostać zamanifestowana w sferze publicznej (a dokładnie celem było wskazanie na problemy żyjących w mieście mniejszości – m.in. seksualnych, narodowych, niepełnosprawnych).

Miasto wolało złamać prawo konstytucyjne, aby nie dopuścić do Marszu Równości. Niechętni inności mieszkańcy Poznania przyszli zaatakować nielegalny Marsz, dopuszczając się nie tylko słownej przemocy. Jeszcze inni postanowili obśmiać wydarzenie, organizując Marsz Onanistów (poznańska Naszość, co do której mam podejrzenia, że jest jakoś spokrewniona z The Krasnals).

Chyba faktycznie tak jest, że to miasto ma obsesję na punkcie swojej inności (negując ją, nie przyznając się do niej, nie zezwalając na inność w sferze publicznej).

Mówienie o swoich własnych innych, występowanie w ich imieniu zawsze traktowane jest jako gest ideologiczny, a wręcz polityczny. Związane jest z polityką tożsamościową i niekiedy może prowadzić do konfliktów. W tym przypadku jednak tak nie jest.

wizualizacja projektu

Pojawiły się zarzuty wobec projektu, że może być potraktowany jako prowokacja religijna. Ale przecież „Minaret” nie może prowadzić do konfliktów religijnych. Ewa Majewska podczas naszej rozmowy słusznie zaważyła przewrotność projektu Rajkowskiej związaną z jego aspektem genderowym. Minaret zbudowany przez kobietę (obcą, inną i w dodatku artystkę) nie może być elementem wykorzystanym przez jakichkolwiek fundamentalistów. „Pocztówka z Jenin” brzmi beztrosko, niewinnie, to powidok czegoś innego wprowadzony w przestrzeń publiczną, coś sztucznie oderwanego od ciężkiej sfery religijnych konfliktów.

Można więc powiedzieć, że „Minaret” prowadzi do rozpraszania tożsamości, dokonuje jej dekonstrukcji, każe krytycznie spojrzeć na samo miasto, zmusza do patrzenia, jakie symbole dominują w jego urbanistyce, a co jest w niej ukryte.

Wprowadzenie elementu nieoczywistego, zaskakującego powoduje, że wszystko na około przestaje również być oczywiste.

Chyba zaczynam się przekonywać do tego projektu, ale nawet, gdybym znalazła więcej argumentów krytycznych, nie oznaczałoby to, że jestem przeciwna jego realizacji. Niedopuszczenie do niej pokazałoby, że Poznań jest miastem zamkniętym.

P.S. Ostatnio temat Poznania pojawia się dość często. W "Obiegu" ukazała się moja recenzja z "Urban Legends" oraz polemika Marka Wasilewskiego z tym, co pisałam o jego pracy pt. "Opór".