Pisałam tu kiedyś o turystyce Holokaustu. Akurat wczoraj telewizja pokazywała Listę Schindlera (przyznaję, że nie obejrzałam do końca, nie ze względu na późną porę, ale ze względu na to, że jakoś wewnętrznie zbuntowałam się przeciwko jego oglądaniu, a zresztą wcześniej też ze względu na wewnętrzny bunt nie oglądałam tego filmu, wczoraj podeszłam do niego po raz pierwszy i tylko ze względu na temat moich zainteresowań).

A’propos turystyki, Janina Struk w książce Holokaust w fotografiach wskazała, że film Spielberga przyczynił się do popularności ukazanych w nim miejsc, zaczęto organizować wycieczki po Krakowie śladami Zagłady według Listy Schindlera.

W jednym z przewodników kulturalnych po mieście, zwrócono uwagę bardziej na miejsca związane z filmem, aniżeli z wydarzeniami historycznymi. „Nie jest do końca jasne, – pisze Struk – gdzie fikcja miesza się z faktem. Przewodnik wymienia miejsca, gdzie filmowano pamiętne sceny: ‘Żydzi zmuszeni do odgarniania śniegu’, ‘Likwidacja getta żydowskiego’, ‘Mała dziewczynka w czerwonym palcie’ oraz ‘Oskar i Ingrid na konnej przejażdżce’. Przewodnik umacnia jeszcze złudzenie, że Spielberg odtworzył w filmie prawdziwy Holokaust”.

A na marginesie, w samym filmie jest kilka scen, które jakby są ożywieniem fotografii archiwalnych, tyle, że większość tych fotografii robili sami naziści, jakby zbierając wojenne trofea (np. zdjęcie-scena ukazujące nazistów obcinających Żydowi pejsy). To chyba właśnie ta perspektywa (po części będąca perspektywą nazistów) kazała mi się zbuntować przeciwko oglądaniu tego filmu.

Jakiś czas temu na blogu, wśród prezentacji ostatniej edycji World Press Photo, pojawiło się zdjęcie, jakby ilustrujące problem turystyki Holokaustu.

Nie wiedziałam wtedy, kto był autorem tego cyklu. W tzw. „międzyczasie” udało mi się sprawdzić te informacje.

Są to zdjęcia Rogera Cremersa z 2008 roku zatytułowane Preserving Memory: Visitors at the Memorial and Museum Auschwitz-Birkenau, Poland, 30 April-4 May.

Za ten cykl ukazujący turystów robiących zdjęcia w dawnym obozie zagłady, Cremers otrzymał pierwszą nagrodę World Press Photo 2009 w kategorii „Sztuka i rozrywka”. Czy nagrodzenie tych zdjęć, świetnych zresztą, akurat w tej kategorii nie powinno budzić zdziwienia, a także czujności? Może faktycznie jest to rodzaj rozrywki – konsumpcja tego, co związane z Zagładą? Genialny wydaje się pomysły Cremersa fotografowania ludzi fotografujących były obóz Zagłady.

Akurat w sprzedaży pojawiło się wznowienie książki Susan Sontag O fotografii (choć tłumaczenie zostawia pewne wątpliwości). Wreszcie mam tę książkę, na którą polowałam dość długo (ceny na Allegro przyprawiały o zawrót głowy).

Sontag pisze, że fotografie dają ludziom wyimaginowaną władzę nad przeszłością, a także pomagają oswoić obcą sobie przestrzeń. Dlatego fotografia rozwija się w parze z turystyką (jedną z najbardziej charakterystycznych rozrywek naszych czasów. Fotografie dają dowód na to, że podróż się odbyła, program wykonano i bawiono się dobrze. Turysta czując się niepewnie w jakimś otoczeniu, robi zdjęcie, aby odzyskać pewność siebie. Fotografowanie jest nie tylko rodzajem zaświadczania o przeżyciu czegoś, jest także środkiem rezygnacji z przeżyć, ponieważ człowiek ogranicza przeżycia wyłącznie do poszukiwania ładnych widoków, przekształca je w obrazy i pamiątki. Podróż staje się strategią gromadzenia zdjęć. Sama czynność ich wykonywania działa kojąco i łagodzi ogólne poczucie dezorientacji, które podróż jeszcze wzmaga. Większość turystów odczuwa przymus odgrodzenia się aparatem fotograficznym od czegoś, co jest godne uwagi, a co napotyka po drodze.

Przywołać można jeszcze słowa Artura Żmijewskiego z wywiadu, który przeprowadził z nim Rafał Jakubowicz: Byłem kiedyś jako opiekun z grupą nastoletnich chłopców na wycieczce w Oświęcimiu. Jako, że nie miałem wśród nich żadnego posłuchu, potraktowali Auschwitz we właściwy sobie sposób: ganiali się po korytarzach bloków, śmiali się, bawili, hałasowali. To straszne, przygnębiające miejsce przestawało być takie straszne. Te dzieciaki miały moc transformowania miejsca, odbierały mu upiorność. Również wtedy widziałem w komorze gazowej wycieczkę młodzieży z Izraela. Trzy dziewczyny stanęły na środku betonowej podłogi, uśmiechnęły się, a czwarta zrobiła im zdjęcie idiotkamerą. Ach, co za ulga! - pomyślałem przyglądając się tej scenie.