Najpierw sprostowanie: pracy Olega Kulika (mojej ulubionej!), którą reprodukowałam w poprzednim wpisie na wystawie warszawskiej nie ma (o ile mnie pamięć nie myli, była ona lata temu wystawiana gdzieś w Polsce, chyba w CSW). Ten brak nie jest winą Zachęty, ale ogromnych kosztów, które wiązałyby się z pozostawieniem części prac z kolekcji rosyjskich (tak przynajmniej tłumaczyła mi Bojana Pejić). W efekcie reprezentacja rosyjska na wystawie „Gender Check” została uszczuplona.

Napisać muszę o swojej dość niekomfortowej sytuacji, a mianowicie o tym, że nie mam zbyt wiele do napisania i do pokazania. Na konferencji prasowej nie byłam, bo o niej nie wiedziałam, zdjęć nie robiłam, bo nie wzięłam z domu karty pamięci. Poprosiłam o materiały prasowe, otrzymałam gazetkę, którą, jak sądzę, powinni otrzymywać wszyscy widzowie przychodzący na wystawę.

Nawet wystawy nie obejrzałam ze spokojem, bo ktoś w dobrej wierze wrobił mnie w pracę za friko. Wiem, że się narażę, ale w końcu krytycy są po to, żeby krytykować i się narażać. Głupio, co prawda krytykować wystawę, którą się współtworzyło i w dodatku, która tak bardzo się podoba!

Uważam jednak, że ta wystawa przerosła Zachętę, a przede wszystkim z trudem się w niej zmieściła. Brakuje oddechu, przestrzeni, takiego wyeksponowania prac, aby można było spojrzeć na nie z perspektywy, z oddalenia. Obcięłabym tę ekspozycję o 1/3 prac. Przez to nagromadzenie, traci się możliwość zobaczenia związków formalnych między pracami, gry formalnej, którą wydawały się ze sobą prowadzić w wiedeńskim MUMOK. Oczywiście, jest to moja subiektywna opinia, aranżacja Roberta Rumasa wcale nie jest zła, właściwie dokonał on rzeczy niemożliwych. Wiele osób mówiło mi, że niektóre prace są tutaj zdecydowanie lepiej wyeksponowane niż w Wiedniu. Faktycznie, są miejsca, gdzie widać relacje między poszczególnymi pracami, bardzo dobry jest dół. Ale praca wideo „na wejściu” niczego nie wyjaśnia w zasadzie dotycząc innej nieco, choć też ważnej, problematyki, bo związków między chrześcijaństwem a islamem. Właściwie wystawa zaczyna się na piętrze, po lewej stronie. Tam wisi obraz Fangora Postacie, który otwierał też ekspozycję wiedeńską. Tyle, że tutaj, ze względu na specyficzną architekturę tego budynku, nie jest już wyeksponowany „na wejściu”. Mam wrażenie, że widzowie mogą się tu dość łatwo pogubić. Innych rzeczy również żal. Znakomity, ale wielkich rozmiarów, obraz Einsemkeit Sobczyka i Modzelewskiego pokazywany jest tak, że nie sposób zobaczyć go w całości. Praca Sejli Kamerić, Bośniacka dziewczyna ma tu bardziej formę plakatową, ale przez to nie stajemy z dziewczyną twarzą w twarz i nie ma już tego niesamowitego wrażenia, od którego ciarki przechodziły po plecach. Jest, co prawda lepsza wersja On i ona Barbary Falender – epoksydowa. Z tym wiąże się ciekawa historia, bo ja od początku upierałam się przy wersji epoksydowej, a nie z brązu, ale okazało się, że praca spoczywająca gdzieś w piwnicy, została porządnie nadgryziona przez ząb czasu. Barbara Falender napisała jednak do mnie niedawno, że teraz decyduje się na wersję epoksydową. Po prawdzie praca nie jest zbyt zniszczona, ale jest przede wszystkim bardzo cielesna, a jak każde ciało, uległa pewnej destrukcji...

Inna sprawa, że wystawa już wywołała pewne kontrowersje. W sobotniej lokalnej „Wyborczej” krótki tekst informował o tym, że panów na wystawie zbyt wielu nie ma (co nie jest prawdą), a powodem tego zapewne jest to, że Muzeum Ludwiga i Zachęta zdominowane są przez kobiety. Kobiety powinny w zasadzie czuć się winne, że są na wystawie liczniej reprezentowane. Stąd już krok do argumentów, że sztuka jest wyrazem nerwicy współczesnych kobiet, które nie są w stanie zrozumieć męskiego pierwiastka (który to komentarz pojawił się na moim blogu pod poprzednim wpisem), a można iść jeszcze dalej i zapodać coś na temat obrzękniętych mózgów kobiet przed miesiączką. Ciekawe zresztą, że „Wyborcza” z jednej strony wyśmiewa takie argumenty ale z drugiej puszczając oko do niewiadomo kogo, prezentuje bardzo podobne.

Inne kontrowersje dotyczą wyborów poszczególnych artystów i artystek (bardziej zresztą artystek). Ponoć niektóre polskie artystki, które nie są prezentowane na wystawie mają do mnie duży żal. Dorota Jarecka w „Wyborczej” zarzuca mi, oczywiście nie wprost, brak Doroty Nieznalskiej. Trudno jest zauważyć recenzentce, jak i innym malkontentom, że Polska jest na tej wystawie wręcz nadreprezentowana, ale, jak widać, nie umiemy zauważyć czegoś więcej poza końcem swojego nosa. Jest to wystawa historyczna dotycząca sztuki po 1945 roku i nie tyle dotyczy sztuki feministycznej, ile pyta o wspólne doświadczenia życia i opresji płci w tzw. „demoludach”, próbuje zreinterpretować i ugenderowić naszą, Europy Wschodniej, historię. A z drugiej strony wskazuje też na wewnętrzne zróżnicowanie, pyta o konstrukcję bytu określanego jako Europa Wschodnia. Pojawia się tu również problem zmiany relacji płci w związku z transformacjami ustrojowymi, ale jest to już jakby otwarcie nowego rozdziału w sztuce. Zresztą uważam, że najlepiej byłoby, gdyby wystawa zamykała się na roku 1989. Byliśmy z Piotrem Piotrowskim też doradcami przy tej wystawie proponując właśnie taką opcję, ale przeważyła opcja pokazania również prac bardziej współczesnych. Dla mnie jednak wciąż ta wystawa ma przede wszystkim wartość historyczną.

Największa zaletą ekspozycji jest to, że możemy zobaczyć, co działo się w tym samym czasie u naszych wschodnich czy południowych sąsiadów. Daje do możliwość wyjścia poza ciągłe odnoszenie i porównywanie naszej sztuki z tym, co na Zachodzie. Okazuje się, że w odniesieniu do sztuki krajów Europy Wschodniej istnieje wiele, bardziej niejednoznacznych, ale ciekawszych kontekstów.

Boję się jednak, że trochę została u nas zmarnowana szansa na zbadanie tych kontekstów. Zachęcie udało się znakomicie spotkanie wokół Postaci Fangora. Sam Fangor, trochę ubarwiając, trochę udając, że nie wie, o co chodzi fantastycznie wszedł w dialog z historyczkami sztuki interpretującymi jego obraz. Dialog był naprawdę przedni.

Tyle tylko, że to znowu nasz polski artysta i nasza polska historia sztuki. Zastanawiam się, czy nas w ogóle obchodzi to, co działo się w innych krajach, czy jesteśmy ciekawe/ciekawi kontekstów tamtej sztuki (np. socrealizmu, który w niektórych krajach skończył się dopiero w 1989), czy interesuje nas, jak konstruowana była płeć, klasa, sfera pracy i sfera prywatna w innych krajach tzw. bloku wschodniego, co działo się np. w DDR, w byłej Jugosławii, w byłych republikach ZSRR: Estonii, Litwie, Łotwie, itd.

Ja zawsze odczuwam wstyd spotykając się z badaczkami czy badaczami z innych krajów Europy Wschodniej, bo okazuje się, że nasza sztuka jest na wschodzie dobrze znana, ale niestety bez wzajemności z naszej strony. W pewnym sensie Polska z czasów komunizmu z jej otwartością, awangardą i zapatrzeniem w Zachód na tle innych krajów ma pozycję... nieco kolonizatorską. Czy to może się zmienić? Miałam duże nadzieje, że ta wystawa może do takiej zmiany się przyczynić. Ale zaglądam do programu wykładów i spotkań towarzyszących wystawie: polski teatr, kino, polska sztuka gender, nasze problemy, nasza niewinność... Nasz mały zamknięty świat i znowu odczuwam ten wstyd i właściwie myślę sobie, że może sposobem na rozwiązanie problemu przeładowania tej wystawy byłoby usunięcie jej polskiej części...

Dla porównania wgląd w wersję wiedeńską: